Kanadalik psixologlar Betti Grayson va Morris Shteyn mashhur tadqiqotlardan birida mahbuslarga turli odamlarning videoyozuvlarini ko‘rsatib, ulardan kimni hujum uchun eng oson nishon deb bilishlarini so‘rashgan.
Natija juda ta’sirli bo‘lgan: turli jinoyatchilar ko‘pincha aynan bir xil odamlarni tanlashgan. Ular “energetika” yoki qandaydir mistik maydonni emas, balki mikro-signallarni payqashgan:
• siqilgan, ishonchsiz yurish;
• tushkun yelkalar;
• atrof-muhit bilan ishonchli kontaktning yo‘qligi;
• harakatlarning nomuvofiqligi;
• xavotir va parishonlik belgilari;
• shaxsiy chegaralarning sustligi.
Boshqacha aytganda, yirtqich instinktiv ravishda shuni “o‘qiydi”:
“Bu odam qarshilik ko‘rsatishi ehtimoli past”.
Zamonaviy psixologiyada nega ayrim odamlar qayta-qayta manipulyatorlar, narsisslar, psixopatlar va boshqa sovuq yoki ekspluatatsion shaxslar bilan munosabatlarga tushib qolishi “mistika” yoki “qurbon karmasi” bilan emas, balki bir nechta psixologik mexanizmlar bilan tushuntiriladi. Bu jarayon erta bog‘lanish tajribasi, stress neyrobiologiyasi, kognitiv sxemalar, o‘zlashtirilgan munosabat modellari va shaxsiy chegaralar xususiyatlarining o‘zaro ta’siri natijasidir.
Ilmiy yondashuv bu holatni ayniqsa beshta asosiy konsepsiya orqali tushuntiradi:
Attachment Theory, Trauma Bonding, Learned Helplessness, Boundary Setting va Revictimization.
1. Bog‘lanish nazariyasi (Attachment Theory)
Bu model asoslarini John Bowlby yaratgan va keyinchalik Mary Ainsworth rivojlantirgan.
Ushbu nazariyaga ko‘ra, bolalik davrida inson ong ostida munosabatlarning ichki xaritasini shakllantiradi — ya’ni boshqalardan nimani kutish va o‘zidan nimani kutishni belgilovchi model paydo bo‘ladi.
Agar bola sevgisi beqaror bo‘lgan muhitda ulg‘aysa, yaqinlik rad etilish bilan almashib tursa, g‘amxo‘rlik tanqid yoki hissiy noturg‘unlik bilan kechsa, unda xavotirli yoki dezorganizatsiyalashgan bog‘lanish turi shakllanadi.
Bunday odam katta bo‘lgach:
• yaqinlikka kuchli ehtiyoj sezadi;
• ammo yo‘qotishdan qo‘rqadi;
• munosabatni saqlab qolish uchun ko‘p narsaga chidashga tayyor bo‘ladi.
Manipulyator yoki psixopat buni tez sezadi. U uchun bu signal:
“Bu odam uchun tashlab ketilish juda og‘riqli, demak u uzoq vaqt davomida xavotirli belgilarni inkor qiladi, shafqatsizlikni oqlaydi va hatto munosabat vayronkor bo‘lsa ham uni saqlash uchun kurashadi”.
⸻
2. Travmatik bog‘lanish (Trauma Bonding)
Bu atama og‘riq va xo‘rlanish davrlari qisqa iliqlik, e’tibor yoki “qutqarish” lahzalari bilan almashib turadigan vaziyatda paydo bo‘ladigan paradoksal hissiy qaramlikni anglatadi.
Neyrobiologik jihatdan bu xulq-atvor psixologiyasidagi “o‘zgaruvchan mukofotlash” mexanizmiga o‘xshaydi: oldindan aytib bo‘lmaydigan mukofot qaramlikni ayniqsa kuchli mustahkamlaydi.
Inson real munosabatlarga emas, balki kamdan-kam uchraydigan yengillik lahzalariga yopishib qoladi. Sovuqqonlik, tanqid yoki zo‘ravonlikdan keyin berilgan kichikgina mehr ham dopamin va oksitotsin ajralishini kuchaytirib, quyidagi umidni uyg‘otadi:
“Demak, u baribir meni sevadi”.
Aynan shu umid odamni bunday munosabatda uzoqroq ushlab turadi.
Shu tariqa og‘riq va sevgi bir-biriga aralashib ketgan hissiy qaramlik shakllanadi.
⸻
3. O‘rganilgan ojizlik (Learned Helplessness)
Martin Seligman ishlab chiqqan bu konsepsiya shuni ko‘rsatadiki, agar inson qayta-qayta harakatlari natija bermaydigan vaziyatlarga duch kelsa, u asta-sekin o‘zini vaziyatni o‘zgartira olmaydigan odam sifatida qabul qila boshlaydi.
Katta yoshda bu quyidagi e’tiqodlarda namoyon bo‘ladi:
• “Nima qilsam ham hech narsa o‘zgarmaydi”.
• “Hamma munosabatlar shunday”.
• “Faqat chidashim kerak”.
• “Men yaxshiroq odam topa olmayman”.
Hatto chiqib ketish, himoyalanish yoki yordam so‘rash imkoni mavjud bo‘lsa ham, inson ichki jihatdan falajlangan kabi his qiladi.
Manipulyatorga endi doimiy bosim o‘tkazish ham shart emas — tizim o‘zini o‘zi qo‘llab-quvvatlay boshlaydi.
Davomi keyingi postda👇
https://t.me/Insight_psixologiya
